درود.
گیلان بیگمان یکی از کهنترین نواحی مسکونی و فرهنگی ایران است، اما اینکه بگوییم «گیلانیها نخستین ساکنان ایرانزمین یا اصیلترین ایرانیان بودهاند» از نظر تاریخی و باستانشناختی قابل اثبات نیست.
نخست باید توجه داشت که انسانها دهها هزار سال پیش از شکلگیری نامهایی مانند «گیل»، «ماد»، «پارسی» یا حتی مفهوم قومیِ ایرانیِ امروز در فلات ایران زندگی میکردند. آثار پارینهسنگی در بخشهای گوناگون ایران، بهویژه زاگرس، یافت شده و برخی از آنها بیش از ۴۰ هزار سال قدمت دارند. بنابراین نمیتوان یکی از قومهای امروزی ایران را مستقیماً «نخستین ساکنان ایران» نامید.
خود گیلان نیز پیشینهای بسیار کهن دارد. برای نمونه مارلیک در رودبار گیلان یکی از مهمترین محوطههای باستانی ایران است و آثار آن عمدتاً به اواخر هزارهٔ دوم و اوایل هزارهٔ نخست پیش از میلاد بازمیگردد. تاریخگذاری کربن ۱۴ در مارلیک نیز تاریخی در حدود سدهٔ پانزدهم پیش از میلاد به دست داده است. این موضوع از وجود فرهنگی پیشرفته و کهن در این منطقه خبر میدهد.
اما این مردم را نمیتوان بدون مدرک «گیلانیهای امروزی» نامید. پیوند مستقیم یک جمعیت باستانی سههزارساله با یک قوم امروزی نیازمند مدارک زبانشناختی، تاریخی، باستانشناختی و ژنتیکی بسیار دقیق است.
در منابع باستانی نام اقوام گوناگونی در کرانهٔ جنوبغربی دریای کاسپین آمده است؛ از جمله کادوسیان، کاسپیان، آماردها، گِلها و دیلمیان. ایرانیکا کادوسیان را قومی ایرانی در پیرامون جنوبغربی دریای کاسپین معرفی میکند. دربارهٔ کاسپیان نیز حتی این احتمال مطرح شده که مردمی پیشاایرانی بوده باشند.
دربارهٔ خود گِلها (Gelae/Gilites) که نام گیلان با آنان پیوند داده میشود، ویلفرد مادلونگ در ایرانیکا مینویسد که احتمالاً در حدود سدهٔ دوم یا نخست پیش از میلاد در منطقهٔ جنوب دریای کاسپین ظاهر شدند و شاید جای برخی جمعیتهای پیشین مانند کادوسیان را گرفته باشند. این یک بازسازی تاریخی است و قطعیت کامل ندارد، ولی به هر حال نشان میدهد که حتی بر پایهٔ این دیدگاه نیز نمیتوان گِلها را «نخستین انسانهای ایران» دانست.
از سوی دیگر، زبان گیلکی کاملاً یک زبان ایرانی است و در شاخهٔ شمالغربی زبانهای ایرانی و گروه زبانهای کاسپین قرار دارد. بنابراین هویت تاریخی و زبانی گیلکها بدون تردید بخشی مهم و کهن از جهان ایرانی است.
پس بیان دقیقتر چنین است:
«گیلانیان یکی از مردمان کهن و ریشهدار ایراناند و گیلان دارای پیشینهٔ باستانی بسیار مهمی است؛ اما هیچ مدرک علمی وجود ندارد که گیلانیان امروزی را نخستین ساکنان ایرانزمین یا اصیلتر از دیگر اقوام ایرانی بدانیم.»
اصطلاح «اصیلترین ایرانی» نیز اصولاً اصطلاح علمی مناسبی نیست. مردم ایران حاصل هزاران سال جابهجایی، آمیزش و تداوم جمعیتها هستند و گیلک، کرد، لر، بلوچ، فارس، مازندرانی، تالشی و دیگر مردمان ایرانی هر کدام بخشی از این تاریخ بسیار کهن و چندلایهاند.
درود.
گیلان بیگمان یکی از کهنترین نواحی مسکونی و فرهنگی ایران است، اما اینکه بگوییم «گیلانیها نخستین ساکنان ایرانزمین یا اصیلترین ایرانیان بودهاند» از نظر تاریخی و باستانشناختی قابل اثبات نیست.
نخست باید توجه داشت که انسانها دهها هزار سال پیش از شکلگیری نامهایی مانند «گیل»، «ماد»، «پارسی» یا حتی مفهوم قومیِ ایرانیِ امروز در فلات ایران زندگی میکردند. آثار پارینهسنگی در بخشهای گوناگون ایران، بهویژه زاگرس، یافت شده و برخی از آنها بیش از ۴۰ هزار سال قدمت دارند. بنابراین نمیتوان یکی از قومهای امروزی ایران را مستقیماً «نخستین ساکنان ایران» نامید.
خود گیلان نیز پیشینهای بسیار کهن دارد. برای نمونه مارلیک در رودبار گیلان یکی از مهمترین محوطههای باستانی ایران است و آثار آن عمدتاً به اواخر هزارهٔ دوم و اوایل هزارهٔ نخست پیش از میلاد بازمیگردد. تاریخگذاری کربن ۱۴ در مارلیک نیز تاریخی در حدود سدهٔ پانزدهم پیش از میلاد به دست داده است. این موضوع از وجود فرهنگی پیشرفته و کهن در این منطقه خبر میدهد.
اما این مردم را نمیتوان بدون مدرک «گیلانیهای امروزی» نامید. پیوند مستقیم یک جمعیت باستانی سههزارساله با یک قوم امروزی نیازمند مدارک زبانشناختی، تاریخی، باستانشناختی و ژنتیکی بسیار دقیق است.
در منابع باستانی نام اقوام گوناگونی در کرانهٔ جنوبغربی دریای کاسپین آمده است؛ از جمله کادوسیان، کاسپیان، آماردها، گِلها و دیلمیان. ایرانیکا کادوسیان را قومی ایرانی در پیرامون جنوبغربی دریای کاسپین معرفی میکند. دربارهٔ کاسپیان نیز حتی این احتمال مطرح شده که مردمی پیشاایرانی بوده باشند.
دربارهٔ خود گِلها (Gelae/Gilites) که نام گیلان با آنان پیوند داده میشود، ویلفرد مادلونگ در ایرانیکا مینویسد که احتمالاً در حدود سدهٔ دوم یا نخست پیش از میلاد در منطقهٔ جنوب دریای کاسپین ظاهر شدند و شاید جای برخی جمعیتهای پیشین مانند کادوسیان را گرفته باشند. این یک بازسازی تاریخی است و قطعیت کامل ندارد، ولی به هر حال نشان میدهد که حتی بر پایهٔ این دیدگاه نیز نمیتوان گِلها را «نخستین انسانهای ایران» دانست.
از سوی دیگر، زبان گیلکی کاملاً یک زبان ایرانی است و در شاخهٔ شمالغربی زبانهای ایرانی و گروه زبانهای کاسپین قرار دارد. بنابراین هویت تاریخی و زبانی گیلکها بدون تردید بخشی مهم و کهن از جهان ایرانی است.
پس بیان دقیقتر چنین است:
«گیلانیان یکی از مردمان کهن و ریشهدار ایراناند و گیلان دارای پیشینهٔ باستانی بسیار مهمی است؛ اما هیچ مدرک علمی وجود ندارد که گیلانیان امروزی را نخستین ساکنان ایرانزمین یا اصیلتر از دیگر اقوام ایرانی بدانیم.»
اصطلاح «اصیلترین ایرانی» نیز اصولاً اصطلاح علمی مناسبی نیست. مردم ایران حاصل هزاران سال جابهجایی، آمیزش و تداوم جمعیتها هستند و گیلک، کرد، لر، بلوچ، فارس، مازندرانی، تالشی و دیگر مردمان ایرانی هر کدام بخشی از این تاریخ بسیار کهن و چندلایهاند.