درود.
برای جمعیت ایران پیش و پس از یورش عربها عدد دقیق تاریخی نداریم؛ زیرا در آن روزگار سرشماری سراسری به معنای امروزی انجام نمیشد. دانشنامهٔ ایرانیکا نیز تأکید میکند که دادههای جمعیتی دورهٔ ساسانی و آغاز دورهٔ اسلامی بسیار اندک است و نمیتوان روند جمعیت را با اطمینان بازسازی کرد.
با این همه، برآوردهای جمعیتشناختی نوین میتوانند یک اندازهٔ تقریبی به دست دهند.
اگر مرزهای ایران امروزی را در نظر بگیریم، دادههای مبتنی بر مدل تاریخی HYDE جمعیت را در حدود سال ۶۰۰ میلادی، یعنی چند دهه پیش از فروپاشی شاهنشاهی ساسانی، نزدیک ۵ میلیون تن برآورد میکنند. همان مدلها برای حدود سال ۷۰۰ نزدیک ۴٫۴ میلیون و برای سال ۸۰۰ نزدیک ۴ میلیون تن برآورد کردهاند.
پس بهصورت بسیار خلاصه:
- حدود سال ۶۰۰ میلادی: نزدیک ۵ میلیون تن
- حدود سال ۷۰۰ میلادی: نزدیک ۴٫۴ میلیون تن
- حدود سال ۸۰۰ میلادی: نزدیک ۴ میلیون تن
ولی نباید از این اعداد نتیجه گرفت که همهٔ این کاهش تنها بر اثر یورش عربها بوده است. پایان دورهٔ ساسانی همزمان با جنگ دراز ایران و روم، آشوبهای درونی، بیماریهای همهگیر و سپس جنگهای فتح بود. برای نمونه در سالهای ۶۲۷–۶۲۸ میلادی بیماری طاعون سختی در شاهنشاهی ساسانی گزارش شده است.
خود فتح ایران نیز یک رویداد یکساله نبود. نبردهای سرنوشتساز قادسیه و جلولا در ۶۳۷ و نهاوند در ۶۴۲ رخ دادند، یزدگرد سوم در ۶۵۱ کشته شد و چیرگی بر برخی بخشهای ایران چندین دههٔ دیگر ادامه یافت.
همچنین شواهد تاریخی نشان نمیدهد که شهرها و سامانهٔ کشاورزی ایران پس از فتح یکباره بهطور کامل نابود شده باشند؛ ایرانیکا میگوید بسیاری از شهرها، راهها و بخشهایی از سامانهٔ اداری و اقتصادی ساسانی به کار خود ادامه دادند. بنابراین ادعاهایی مانند «جمعیت ایران پس از حمله ناگهان نصف شد» با دانستههای کنونی قابل اثبات نیست.
اگر بهجای مرزهای ایران امروزی، همهٔ پهنهٔ شاهنشاهی ساسانی را در نظر بگیریم، عدد بسیار بزرگتر میشود. یک برآورد پژوهشی برای پهنهای که بخش عمدهٔ قلمرو اشکانی و ساسانی را دربر میگرفت، جمعیت حدود سال ۶۰۰ میلادی را نزدیک ۱۵ میلیون تن برآورد کرده است؛ ولی این عدد شامل سرزمینهایی بیرون از ایران کنونی، از جمله بخشهایی از میانرودان و پیرامون آن، میشود و نباید با جمعیت ایران امروزی یکی گرفته شود.
بنابراین پاسخ کوتاه این است:
جمعیت سرزمینی در محدودهٔ ایران امروزی در آستانهٔ یورش عربها احتمالاً در حدود ۵ میلیون تن بوده است. برای یک تا دو سده پس از آن، برخی بازسازیهای جمعیتی حدود ۴ تا ۴٫۵ میلیون تن را نشان میدهند؛ اما عدد دقیق و میزان کشتهشدگان یا کاهش جمعیت ناشی از خود جنگهای فتح را نمیتوان با دادههای موجود تعیین کرد.
درود.
برای جمعیت ایران پیش و پس از یورش عربها عدد دقیق تاریخی نداریم؛ زیرا در آن روزگار سرشماری سراسری به معنای امروزی انجام نمیشد. دانشنامهٔ ایرانیکا نیز تأکید میکند که دادههای جمعیتی دورهٔ ساسانی و آغاز دورهٔ اسلامی بسیار اندک است و نمیتوان روند جمعیت را با اطمینان بازسازی کرد.
با این همه، برآوردهای جمعیتشناختی نوین میتوانند یک اندازهٔ تقریبی به دست دهند.
اگر مرزهای ایران امروزی را در نظر بگیریم، دادههای مبتنی بر مدل تاریخی HYDE جمعیت را در حدود سال ۶۰۰ میلادی، یعنی چند دهه پیش از فروپاشی شاهنشاهی ساسانی، نزدیک ۵ میلیون تن برآورد میکنند. همان مدلها برای حدود سال ۷۰۰ نزدیک ۴٫۴ میلیون و برای سال ۸۰۰ نزدیک ۴ میلیون تن برآورد کردهاند.
پس بهصورت بسیار خلاصه:
ولی نباید از این اعداد نتیجه گرفت که همهٔ این کاهش تنها بر اثر یورش عربها بوده است. پایان دورهٔ ساسانی همزمان با جنگ دراز ایران و روم، آشوبهای درونی، بیماریهای همهگیر و سپس جنگهای فتح بود. برای نمونه در سالهای ۶۲۷–۶۲۸ میلادی بیماری طاعون سختی در شاهنشاهی ساسانی گزارش شده است.
خود فتح ایران نیز یک رویداد یکساله نبود. نبردهای سرنوشتساز قادسیه و جلولا در ۶۳۷ و نهاوند در ۶۴۲ رخ دادند، یزدگرد سوم در ۶۵۱ کشته شد و چیرگی بر برخی بخشهای ایران چندین دههٔ دیگر ادامه یافت.
همچنین شواهد تاریخی نشان نمیدهد که شهرها و سامانهٔ کشاورزی ایران پس از فتح یکباره بهطور کامل نابود شده باشند؛ ایرانیکا میگوید بسیاری از شهرها، راهها و بخشهایی از سامانهٔ اداری و اقتصادی ساسانی به کار خود ادامه دادند. بنابراین ادعاهایی مانند «جمعیت ایران پس از حمله ناگهان نصف شد» با دانستههای کنونی قابل اثبات نیست.
اگر بهجای مرزهای ایران امروزی، همهٔ پهنهٔ شاهنشاهی ساسانی را در نظر بگیریم، عدد بسیار بزرگتر میشود. یک برآورد پژوهشی برای پهنهای که بخش عمدهٔ قلمرو اشکانی و ساسانی را دربر میگرفت، جمعیت حدود سال ۶۰۰ میلادی را نزدیک ۱۵ میلیون تن برآورد کرده است؛ ولی این عدد شامل سرزمینهایی بیرون از ایران کنونی، از جمله بخشهایی از میانرودان و پیرامون آن، میشود و نباید با جمعیت ایران امروزی یکی گرفته شود.
بنابراین پاسخ کوتاه این است:
جمعیت سرزمینی در محدودهٔ ایران امروزی در آستانهٔ یورش عربها احتمالاً در حدود ۵ میلیون تن بوده است. برای یک تا دو سده پس از آن، برخی بازسازیهای جمعیتی حدود ۴ تا ۴٫۵ میلیون تن را نشان میدهند؛ اما عدد دقیق و میزان کشتهشدگان یا کاهش جمعیت ناشی از خود جنگهای فتح را نمیتوان با دادههای موجود تعیین کرد.