درود.
تا جایی که منابع باستانی و شواهد باستانشناختی نشان میدهند، هیچ مدرک معتبری نداریم که گارد جاویدان هخامنشی در نبرد ترموپیل کلاهخودِ دارای نقاب فلزیِ صورت میپوشیده باشد.
مهمترین منبع ما دربارهٔ پوشش سپاه خشایارشا هرودوت است. او در کتاب هفتم، بند ۶۱، پوشش سربازان پارسی را با جزئیات شرح میدهد: بر سر آنان نوعی کلاه نرم یا تیارا (tiara) بوده، جامهٔ آستیندار میپوشیدند و روی بدن زرهی از فلسهای آهنی شبیه فلس ماهی داشتند. همچنین سپر حصیری، نیزهٔ کوتاه، کمان، تیر و خنجر حمل میکردند. هیچ اشارهای به نقاب فلزی صورت نمیکند.
هرودوت در بند ۸۳ همان کتاب «جاویدانها» را دههزار سرباز برگزیدهٔ پارسی به فرماندهی هیدَرنه/هیدارنس (Hydarnes) معرفی میکند و در بند ۲۱۱ نیز صریحاً حضور آنان در ترموپیل را شرح میدهد؛ ولی باز هم سخنی از نقاب یا پوشاندن صورت آنان نیست.
بنابراین تصویر معروفی که گارد جاویدان را با نقابهای فلزی یا چهرههای کاملاً پوشیده نشان میدهد، بهویژه آنچه در فیلم و داستان مصور 300 دیده میشود، بازسازی هنری جدید است و پشتوانهٔ شناختهشدهای در گزارش هرودوت ندارد.
دربارهٔ «ارسام» نیز نکتهٔ مهمی وجود دارد. هرودوت واقعاً شخصی به نام ارسام/Arsames، پسر داریوش را در سپاه خشایارشا نام میبرد؛ اما او را یک سرباز گارد جاویدان معرفی نمیکند. ارسام فرماندهٔ بخشی از نیروهای عرب و اتیوپیایی سپاه خشایارشا بود. بنابراین اگر در متنی خواندهاید «ارسام، سرباز جاویدان، با نقاب فلزی در ترموپیل جنگید»، این جزئیات دستکم از روایت هرودوت نیامده است.
البته این به معنی آن نیست که هخامنشیان کلاهخود فلزی نداشتند. شواهد روشن برای کلاهخود فلزی هخامنشی وجود دارد. دانشنامهٔ ایرانیکا گزارش میکند که هرودوت برای برخی سوارهنظام پارسی از کلاهخود برنزی و آهنی سخن گفته و گزنفون نیز کلاهخود را برای شماری از سربازان محافظ شاه و سوارهنظام ذکر کرده است. نمونههای واقعی کلاهخود منسوب به دورهٔ هخامنشی نیز یافته شدهاند. اما در این شواهد، نقاب فلزی تمامصورت برای جاویدانهای زمان خشایارشا ثبت نشده است.
در مورد «سرتاپا زرهپوش بودن» نیز باید احتیاط کرد. هرودوت برای پیادهنظام پارسی از زره فلسدار آهنی روی تنه سخن میگوید، نه زره فلزی سرتاپایی شبیه شوالیهها یا سوارهنظام سنگین دورههای بعد. زرههای بسیار سنگینتر و پوشش گستردهتر بدن در تاریخ نظامی ایران در دورههای بعد، بهویژه در سوارهنظام اشکانی و ساسانی، بسیار روشنتر دیده میشود.
دربارهٔ کلاهی هم که در تصاویر جدید «کلاه فریگی» نامیده میشود، نام دقیقتر در زمینهٔ هخامنشی تیارا یا کُرباسیا (kyrbasia) است؛ نوعی کلاه یا سرپوش نرم ایرانی. همین گونهٔ سرپوش بعدها در جهان یونانی و رومی با عنوان «کلاه فریگی» شناخته شد. پس اینکه سرباز هخامنشی را با یک سرپوش نرم نوکدار نشان دهند، از نظر تاریخی بسیار قابل دفاعتر از نقاب فلزی تمامرخ است.
یک نکتهٔ جالب دیگر این است که حتی نقشهایی که امروزه در کتابها و اینترنت با عنوان «گارد جاویدان» معرفی میشوند ــ مانند کمانداران لعابدار شوش یا برخی نگهبانان تختجمشید ــ با قطعیت قابل شناسایی بهعنوان همان واحد دههزارنفری هرودوت نیستند. ایرانیکا صریحاً میگوید این همانندسازی رایج است، ولی اثبات نشده است. بااینحال همین تصاویر هخامنشی نیز سربازان را بدون نقاب فلزی نشان میدهند.
پس جمعبندی:
کلاهخود فلزی در ارتش هخامنشی وجود داشته است؛ زره فلسدار نیز وجود داشته است. اما برای اینکه گارد جاویدانِ خشایارشا در ترموپیل «کلاهخود نقابدار فلزی» میپوشیده، هیچ گواه معتبر باستانی شناختهشدهای نداریم. توصیف نقابدار بودن آنان به احتمال زیاد حاصل داستانپردازی و بازسازیهای هنری جدید است.
و اگر «ارسام» مورد نظر همان ارسامِ یادشده در هرودوت باشد، او فرماندهای از خاندان داریوش بود، نه سرباز نقابدار گارد جاویدان.
درود.
تا جایی که منابع باستانی و شواهد باستانشناختی نشان میدهند، هیچ مدرک معتبری نداریم که گارد جاویدان هخامنشی در نبرد ترموپیل کلاهخودِ دارای نقاب فلزیِ صورت میپوشیده باشد.
مهمترین منبع ما دربارهٔ پوشش سپاه خشایارشا هرودوت است. او در کتاب هفتم، بند ۶۱، پوشش سربازان پارسی را با جزئیات شرح میدهد: بر سر آنان نوعی کلاه نرم یا تیارا (tiara) بوده، جامهٔ آستیندار میپوشیدند و روی بدن زرهی از فلسهای آهنی شبیه فلس ماهی داشتند. همچنین سپر حصیری، نیزهٔ کوتاه، کمان، تیر و خنجر حمل میکردند. هیچ اشارهای به نقاب فلزی صورت نمیکند.
هرودوت در بند ۸۳ همان کتاب «جاویدانها» را دههزار سرباز برگزیدهٔ پارسی به فرماندهی هیدَرنه/هیدارنس (Hydarnes) معرفی میکند و در بند ۲۱۱ نیز صریحاً حضور آنان در ترموپیل را شرح میدهد؛ ولی باز هم سخنی از نقاب یا پوشاندن صورت آنان نیست.
بنابراین تصویر معروفی که گارد جاویدان را با نقابهای فلزی یا چهرههای کاملاً پوشیده نشان میدهد، بهویژه آنچه در فیلم و داستان مصور 300 دیده میشود، بازسازی هنری جدید است و پشتوانهٔ شناختهشدهای در گزارش هرودوت ندارد.
دربارهٔ «ارسام» نیز نکتهٔ مهمی وجود دارد. هرودوت واقعاً شخصی به نام ارسام/Arsames، پسر داریوش را در سپاه خشایارشا نام میبرد؛ اما او را یک سرباز گارد جاویدان معرفی نمیکند. ارسام فرماندهٔ بخشی از نیروهای عرب و اتیوپیایی سپاه خشایارشا بود. بنابراین اگر در متنی خواندهاید «ارسام، سرباز جاویدان، با نقاب فلزی در ترموپیل جنگید»، این جزئیات دستکم از روایت هرودوت نیامده است.
البته این به معنی آن نیست که هخامنشیان کلاهخود فلزی نداشتند. شواهد روشن برای کلاهخود فلزی هخامنشی وجود دارد. دانشنامهٔ ایرانیکا گزارش میکند که هرودوت برای برخی سوارهنظام پارسی از کلاهخود برنزی و آهنی سخن گفته و گزنفون نیز کلاهخود را برای شماری از سربازان محافظ شاه و سوارهنظام ذکر کرده است. نمونههای واقعی کلاهخود منسوب به دورهٔ هخامنشی نیز یافته شدهاند. اما در این شواهد، نقاب فلزی تمامصورت برای جاویدانهای زمان خشایارشا ثبت نشده است.
در مورد «سرتاپا زرهپوش بودن» نیز باید احتیاط کرد. هرودوت برای پیادهنظام پارسی از زره فلسدار آهنی روی تنه سخن میگوید، نه زره فلزی سرتاپایی شبیه شوالیهها یا سوارهنظام سنگین دورههای بعد. زرههای بسیار سنگینتر و پوشش گستردهتر بدن در تاریخ نظامی ایران در دورههای بعد، بهویژه در سوارهنظام اشکانی و ساسانی، بسیار روشنتر دیده میشود.
دربارهٔ کلاهی هم که در تصاویر جدید «کلاه فریگی» نامیده میشود، نام دقیقتر در زمینهٔ هخامنشی تیارا یا کُرباسیا (kyrbasia) است؛ نوعی کلاه یا سرپوش نرم ایرانی. همین گونهٔ سرپوش بعدها در جهان یونانی و رومی با عنوان «کلاه فریگی» شناخته شد. پس اینکه سرباز هخامنشی را با یک سرپوش نرم نوکدار نشان دهند، از نظر تاریخی بسیار قابل دفاعتر از نقاب فلزی تمامرخ است.
یک نکتهٔ جالب دیگر این است که حتی نقشهایی که امروزه در کتابها و اینترنت با عنوان «گارد جاویدان» معرفی میشوند ــ مانند کمانداران لعابدار شوش یا برخی نگهبانان تختجمشید ــ با قطعیت قابل شناسایی بهعنوان همان واحد دههزارنفری هرودوت نیستند. ایرانیکا صریحاً میگوید این همانندسازی رایج است، ولی اثبات نشده است. بااینحال همین تصاویر هخامنشی نیز سربازان را بدون نقاب فلزی نشان میدهند.
پس جمعبندی:
کلاهخود فلزی در ارتش هخامنشی وجود داشته است؛ زره فلسدار نیز وجود داشته است. اما برای اینکه گارد جاویدانِ خشایارشا در ترموپیل «کلاهخود نقابدار فلزی» میپوشیده، هیچ گواه معتبر باستانی شناختهشدهای نداریم. توصیف نقابدار بودن آنان به احتمال زیاد حاصل داستانپردازی و بازسازیهای هنری جدید است.
و اگر «ارسام» مورد نظر همان ارسامِ یادشده در هرودوت باشد، او فرماندهای از خاندان داریوش بود، نه سرباز نقابدار گارد جاویدان.