درود و سپاس از مهر شما.
اگر منظورتان نقشههای منسوب به کلادیوس بطلمیوس (Claudius Ptolemy) است، اصل اطلاعات آنها ارزش تاریخی زیادی دارد؛ بطلمیوس در سدهٔ دوم میلادی در کتاب «جغرافیا» مختصات و نام هزاران جای شناختهشده در جهان آن روز را گرد آورده بود. در نوشتهٔ او، ناحیهٔ کَرمانیا (Carmania)، یعنی پهنهای مرتبط با کرمان باستان و کرانههای شمالی خلیج فارس، بهتفصیل آمده است.
اما یک نکتهٔ بسیار مهم وجود دارد:
بیشتر «نقشههای بطلمیوس» که امروز در اینترنت یا کتابها میبینیم، نقشهای نیستند که خود بطلمیوس دو هزار سال پیش با دست کشیده باشد. حتی روشن نیست نسخهٔ اصلی کتاب او اصلاً دارای نقشه بوده یا نه. آنچه باقی مانده عمدتاً فهرست نامها و مختصات جغرافیایی است و نقشهنگاران سدههای میانه و رنسانس، بهویژه از سدهٔ چهاردهم تا شانزدهم میلادی، بر پایهٔ این مختصات نقشهها را بازسازی کردهاند. کتابخانهٔ کنگرهٔ آمریکا نیز صریحاً به همین موضوع اشاره میکند.
حتی در برخی چاپهای متأخر نامهایی به نقشه افزوده شده است. مثلاً دربارهٔ نقشهٔ معروف سال ۱۵۷۸ میلادی از جغرافیای بطلمیوس، کتابخانهٔ کنگره تصریح میکند که بعضی نامها توسط تهیهکنندگان همان نسخه به نقشه افزوده شدهاند. بنابراین دیدن یک نام روی نقشه بهتنهایی کافی نیست؛ باید ببینیم آیا همان نام در متن یونانی جغرافیای بطلمیوس نیز وجود دارد یا فقط روی یک نقشهٔ چندین قرن بعد دیده میشود.
دربارهٔ کرمان و هرمزگان اتفاقاً چند مورد مهم قابل شناسایی داریم. بطلمیوس از Kármana بهعنوان شهر اصلی یا «مادرشهر» کرمانیا و از Hármouza بهعنوان بندر مهم آن یاد میکند. ایرانیکا هارموزای بطلمیوس را با هرمز کهن در نزدیکی میناب امروزی مرتبط میداند. این هرمز را نیز نباید بیدرنگ با شهر و جزیرهٔ هرمز امروزی یکی گرفت.
جالبتر اینکه حتی دربارهٔ «Kármana» نیز پژوهشگران نمیتوانند با اطمینان بگویند دقیقاً در کدام محوطهٔ امروزی قرار داشته است. ایرانیکا میگوید محل دقیق پایتخت باستانی کرمانیا مشخص نیست. این نمونه خوبی است که نشان میدهد تطبیق یک نام باستانی با یک شهر یا روستای امروزی همیشه ساده نیست.
بنابراین دربارهٔ روستایی که شما دیدهاید، سه احتمال وجود دارد:
۱. واقعاً نام همان آبادی یا یک آبادی باستانی در همان محل در متن بطلمیوس ثبت شده باشد؛ در این صورت موضوع بسیار جالب و ارزشمند است.
۲. نام باستانی فقط از نظر نوشتاری شبیه نام روستای امروزی باشد، ولی در اصل به جای دیگری اشاره کند.
۳. نام مورد نظر در یکی از چاپها و بازسازیهای سدههای شانزدهم و هفدهم به نقشه افزوده شده باشد و اصلاً در متن اصلی بطلمیوس وجود نداشته باشد.
نکتهٔ دیگر اینکه مختصات بطلمیوس را هم نباید مانند GPS امروزی در نظر گرفت. پژوهش جدید دربارهٔ کتاب ششم جغرافیای او نشان میدهد دادههای بطلمیوس از منابع گوناگون و با کیفیتهای متفاوت گرد آمده و در مواردی حتی یک محل دو بار با نام یا مختصات متفاوت ثبت شده است. بنابراین چند ده کیلومتر و در بعضی نقاط حتی خطای بسیار بیشتر دور از انتظار نیست.
پس وجود نام یک روستا در نقشهٔ منسوب به بطلمیوس میتواند سرنخ تاریخی بسیار مهمی باشد، اما بهتنهایی ثابت نمیکند که روستای امروزی دقیقاً همان آبادی دو هزار سال پیش است یا در آن روزگار مرکز مهمی بوده است.
حتی اگر تطبیق درست باشد، ثبت شدن نام یک آبادی لزوماً به معنای «شهر بزرگ و پیشرفته» بودن آن نیست. بطلمیوس بندرها، رودها، دماغهها، کوهها، منزلگاههای راهها و آبادیهایی را که برای تعیین موقعیت جغرافیایی اهمیت داشتند نیز ثبت کرده است. یک محل کوچک میتوانسته به علت قرار گرفتن در مسیر بازرگانی، کنار رودخانه، بندر یا راه ارتباطی مهم وارد منابع جغرافیایی شود.
اگر نام همان روستا را بفرمایید ــ هم نام امروزی و هم دقیقاً شکلی که روی نقشه نوشته شده ــ میتوان آن را در متن اصلی کتاب ششم بطلمیوس بررسی کرد و مشخص کرد آیا واقعاً نزدیک به دو هزار سال پیش ثبت شده، محل احتمالی آن کجا بوده و پژوهشگران امروزی آن را با چه نقطهای تطبیق دادهاند. این روش بسیار مطمئنتر از استناد صرف به تصویر نقشه است.
درود و سپاس از مهر شما.
اگر منظورتان نقشههای منسوب به کلادیوس بطلمیوس (Claudius Ptolemy) است، اصل اطلاعات آنها ارزش تاریخی زیادی دارد؛ بطلمیوس در سدهٔ دوم میلادی در کتاب «جغرافیا» مختصات و نام هزاران جای شناختهشده در جهان آن روز را گرد آورده بود. در نوشتهٔ او، ناحیهٔ کَرمانیا (Carmania)، یعنی پهنهای مرتبط با کرمان باستان و کرانههای شمالی خلیج فارس، بهتفصیل آمده است.
اما یک نکتهٔ بسیار مهم وجود دارد:
بیشتر «نقشههای بطلمیوس» که امروز در اینترنت یا کتابها میبینیم، نقشهای نیستند که خود بطلمیوس دو هزار سال پیش با دست کشیده باشد. حتی روشن نیست نسخهٔ اصلی کتاب او اصلاً دارای نقشه بوده یا نه. آنچه باقی مانده عمدتاً فهرست نامها و مختصات جغرافیایی است و نقشهنگاران سدههای میانه و رنسانس، بهویژه از سدهٔ چهاردهم تا شانزدهم میلادی، بر پایهٔ این مختصات نقشهها را بازسازی کردهاند. کتابخانهٔ کنگرهٔ آمریکا نیز صریحاً به همین موضوع اشاره میکند.
حتی در برخی چاپهای متأخر نامهایی به نقشه افزوده شده است. مثلاً دربارهٔ نقشهٔ معروف سال ۱۵۷۸ میلادی از جغرافیای بطلمیوس، کتابخانهٔ کنگره تصریح میکند که بعضی نامها توسط تهیهکنندگان همان نسخه به نقشه افزوده شدهاند. بنابراین دیدن یک نام روی نقشه بهتنهایی کافی نیست؛ باید ببینیم آیا همان نام در متن یونانی جغرافیای بطلمیوس نیز وجود دارد یا فقط روی یک نقشهٔ چندین قرن بعد دیده میشود.
دربارهٔ کرمان و هرمزگان اتفاقاً چند مورد مهم قابل شناسایی داریم. بطلمیوس از Kármana بهعنوان شهر اصلی یا «مادرشهر» کرمانیا و از Hármouza بهعنوان بندر مهم آن یاد میکند. ایرانیکا هارموزای بطلمیوس را با هرمز کهن در نزدیکی میناب امروزی مرتبط میداند. این هرمز را نیز نباید بیدرنگ با شهر و جزیرهٔ هرمز امروزی یکی گرفت.
جالبتر اینکه حتی دربارهٔ «Kármana» نیز پژوهشگران نمیتوانند با اطمینان بگویند دقیقاً در کدام محوطهٔ امروزی قرار داشته است. ایرانیکا میگوید محل دقیق پایتخت باستانی کرمانیا مشخص نیست. این نمونه خوبی است که نشان میدهد تطبیق یک نام باستانی با یک شهر یا روستای امروزی همیشه ساده نیست.
بنابراین دربارهٔ روستایی که شما دیدهاید، سه احتمال وجود دارد:
۱. واقعاً نام همان آبادی یا یک آبادی باستانی در همان محل در متن بطلمیوس ثبت شده باشد؛ در این صورت موضوع بسیار جالب و ارزشمند است.
۲. نام باستانی فقط از نظر نوشتاری شبیه نام روستای امروزی باشد، ولی در اصل به جای دیگری اشاره کند.
۳. نام مورد نظر در یکی از چاپها و بازسازیهای سدههای شانزدهم و هفدهم به نقشه افزوده شده باشد و اصلاً در متن اصلی بطلمیوس وجود نداشته باشد.
نکتهٔ دیگر اینکه مختصات بطلمیوس را هم نباید مانند GPS امروزی در نظر گرفت. پژوهش جدید دربارهٔ کتاب ششم جغرافیای او نشان میدهد دادههای بطلمیوس از منابع گوناگون و با کیفیتهای متفاوت گرد آمده و در مواردی حتی یک محل دو بار با نام یا مختصات متفاوت ثبت شده است. بنابراین چند ده کیلومتر و در بعضی نقاط حتی خطای بسیار بیشتر دور از انتظار نیست.
پس وجود نام یک روستا در نقشهٔ منسوب به بطلمیوس میتواند سرنخ تاریخی بسیار مهمی باشد، اما بهتنهایی ثابت نمیکند که روستای امروزی دقیقاً همان آبادی دو هزار سال پیش است یا در آن روزگار مرکز مهمی بوده است.
حتی اگر تطبیق درست باشد، ثبت شدن نام یک آبادی لزوماً به معنای «شهر بزرگ و پیشرفته» بودن آن نیست. بطلمیوس بندرها، رودها، دماغهها، کوهها، منزلگاههای راهها و آبادیهایی را که برای تعیین موقعیت جغرافیایی اهمیت داشتند نیز ثبت کرده است. یک محل کوچک میتوانسته به علت قرار گرفتن در مسیر بازرگانی، کنار رودخانه، بندر یا راه ارتباطی مهم وارد منابع جغرافیایی شود.
اگر نام همان روستا را بفرمایید ــ هم نام امروزی و هم دقیقاً شکلی که روی نقشه نوشته شده ــ میتوان آن را در متن اصلی کتاب ششم بطلمیوس بررسی کرد و مشخص کرد آیا واقعاً نزدیک به دو هزار سال پیش ثبت شده، محل احتمالی آن کجا بوده و پژوهشگران امروزی آن را با چه نقطهای تطبیق دادهاند. این روش بسیار مطمئنتر از استناد صرف به تصویر نقشه است.