درود بر شما.
دربارهٔ ملکان و روستای بایقوت یک نکتهٔ مهم وجود دارد: «کهن بودن سکونت در یک محل» لزوماً به این معنا نیست که نام امروزی آن محل نیز از دوران باستان باقی مانده باشد.
قدیمیترین نامی که برای شهر امروزی ملکان با اطمینان میتوان مستند کرد، «مَلِککندی / ملککندی» است.
این فقط یک روایت محلی نیست. در مصوبهٔ رسمی هیئت وزیران در ۲۴ شهریور ۱۳۳۸ هنوز نام محل «ملککندی» آمده است:
«دهستان ملککندی تبدیل به بخش شده و مرکز آن در قصبهٔ ملککندی...»
پس دستکم تا دورهٔ پهلوی نام رسمی آن ملککندی بوده و بعدها «ملکان» جای آن را گرفته است.
در یک فهرست مربوط به سال ۱۹۲۷ میلادی نیز نام آن به صورت Malik-Kandī ثبت شده است. بنابراین این نام در اواخر قاجار و آغاز پهلوی کاملاً شناختهشده بوده است.
دربارهٔ معنی «ملککندی» معمولاً «آبادی یا روستای مَلِک» گفته میشود؛ «کند/کندی» در نامهای جغرافیایی آذربایجان به معنی آبادی و روستاست. اما اینکه «مَلِک» دقیقاً نام یک ارباب مشخص بوده، به شاه اشاره داشته یا از مالکیت زمین آمده، هنوز بهطور قطعی روشن نیست.
در برخی نوشتههای اینترنتی نامهایی مانند گنزک، جنزا، پارتگان و... بهعنوان «نامهای باستانی ملکان» معرفی شدهاند؛ این ادعا را نباید بدون توضیح پذیرفت.
شهر باستانی گَنزَک (Ganzak/Gazaca) واقعاً وجود داشته و از مراکز بسیار مهم آتورپاتکان بوده است. دانشنامهٔ ایرانیکا میگوید گروهی از پژوهشگران، بهویژه مینورسکی، جای آن را با ویرانههایی نزدیک لیلان در دشت میاندوآب تطبیق دادهاند.
این نکته جالب است، زیرا لیلان تا چندی پیش در محدودهٔ شهرستان ملکان قرار داشت؛ ولی از این نمیتوان نتیجه گرفت که:
«شهر امروزی ملکان همان گنزک باستانی است.»
این دو نقطه یکی نیستند و حتی دربارهٔ مکان دقیق گنزک نیز میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود داشته است. بنابراین بهتر است گفته شود پهنهٔ تاریخی پیرامون ملکان و لیلان با یکی از مهمترین مراکز آتورپاتکان ارتباط احتمالی دارد، ولی نام باستانی خودِ شهر ملکان با اطمینان شناخته نشده است.
دربارهٔ بایقوت وضع جالبتر است.
در «فرهنگ جغرافیایی ایران» که اطلاعات میانهٔ سدهٔ چهاردهم خورشیدی را ثبت کرده و سپس وارد لغتنامهٔ دهخدا شده، نام روستا دقیقاً «بایقوت» آمده است:
بایقوت، دهی از دهستان گاودول، بخش مرکزی شهرستان مراغه، با ۹۴۰ تن جمعیت.
یعنی دستکم در منابع جغرافیایی چند دهه پیش، نام همین بایقوت بدون تغییر اساسی ثبت شده است.
اما من در منابع معتبر تاریخی که بررسی کردم، نام دیگری از دوران ساسانی، اشکانی، هخامنشی یا سدههای نخست اسلامی که بتوان آن را با اطمینان همان بایقوت امروزی دانست، پیدا نکردم.
این بدان معنا نیست که خود محل تازه است؛ برعکس، شواهد باستانشناختی اطراف بایقوت بسیار مهماند.
در فهرست آثار ملی منطقه:
- قرهتپهٔ بایقوت با شمارهٔ ۱۶۵۱۴ به هزارهٔ دوم پیش از میلاد نسبت داده شده است.
- شورتپهٔ بایقوت با شمارهٔ ۲۴۷۷۶ مربوط به دورهٔ مسسنگی ثبت شده است.
- چند محوطهٔ دیگر در خود بایقوت نیز مربوط به دورههای تاریخی و سدههای میانهٔ اسلامی ثبت شدهاند.
پس نکتهٔ بسیار مهم این است:
بایقوت امروزی در پهنهای قرار گرفته که سابقهٔ سکونت انسانی آن بسیار کهن و دستکم تا دوران پیش از تاریخ میرسد؛ اما هنوز مدرکی نداریم که ثابت کند مردم چند هزار سال پیش این آبادی را نیز «بایقوت» مینامیدهاند.
ممکن است آبادی کنونی روی بخشی از یک سکونتگاه کهن یا در کنار آن شکل گرفته باشد و نام آن طی دورههای بعدی تغییر کرده باشد.
صورت Bayqut / Baykut در زبانهای ترکی نیز شناخته شده است. یک فرهنگ دانشگاهی نامهای آذربایجانی برای Bayqut معانی نزدیک به «بزرگ و ارجمند» یا «توانگر و صاحب احترام» آورده است.
ولی برای اینکه بگوییم نام روستای بایقوت دقیقاً از همین واژه ساخته شده، به یک پژوهش ویژهٔ نامشناسی جغرافیایی منطقه نیاز داریم؛ پس فعلاً بهتر است این را یک احتمال زبانشناختی بدانیم، نه نتیجهٔ قطعی.
ملکان:
نام قدیمیِ مستند آن ملککندی / Malik-Kandi است. این نام در اسناد آغاز سدهٔ بیستم و حتی مصوبهٔ رسمی سال ۱۳۳۸ ثبت شده است.
نام باستانی خود شهر ملکان:
فعلاً نام قطعی شناختهشدهای نداریم. نسبت دادن «گنزک» یا «جنزا» مستقیماً به شهر امروزی ملکان اثبات نشده؛ هرچند محل احتمالی گنزک باستانی در نزدیکی لیلان و در همین پهنهٔ تاریخی پیشنهاد شده است.
بایقوت:
نام «بایقوت» دستکم در منابع جغرافیایی قدیمیتر نیز به همین صورت ثبت شده است. برای نام دیگری در دوران باستان سند روشنی پیدا نشده است.
قدمت محل بایقوت:
بسیار مهم است؛ وجود محوطههای ثبتشده از دورهٔ مسسنگی، هزارهٔ دوم پیش از میلاد و دورههای تاریخی نشان میدهد اطراف بایقوت سابقهٔ سکونت بسیار کهنی دارد، حتی اگر نام آن سکونتگاههای باستانی را ندانیم.
پس از نظر تاریخی، دربارهٔ بایقوت بهتر است بگوییم:
«بایقوت آبادیای در یک پهنهٔ بسیار کهن باستانشناختی است؛ ولی هنوز نمیدانیم نام این محل در دوران باستان چه بوده است.»
اگر عکس یا پیوند نقشهٔ قدیمیای که نام ملکان یا بایقوت را روی آن دیدهاید بفرستید، میشود خود نقشه را بررسی کرد و نام، تاریخ چاپ و جای دقیق آبادی را با نقشههای امروزی تطبیق داد.
درود بر شما.
دربارهٔ ملکان و روستای بایقوت یک نکتهٔ مهم وجود دارد: «کهن بودن سکونت در یک محل» لزوماً به این معنا نیست که نام امروزی آن محل نیز از دوران باستان باقی مانده باشد.
قدیمیترین نامی که برای شهر امروزی ملکان با اطمینان میتوان مستند کرد، «مَلِککندی / ملککندی» است.
این فقط یک روایت محلی نیست. در مصوبهٔ رسمی هیئت وزیران در ۲۴ شهریور ۱۳۳۸ هنوز نام محل «ملککندی» آمده است:
«دهستان ملککندی تبدیل به بخش شده و مرکز آن در قصبهٔ ملککندی...»
پس دستکم تا دورهٔ پهلوی نام رسمی آن ملککندی بوده و بعدها «ملکان» جای آن را گرفته است.
در یک فهرست مربوط به سال ۱۹۲۷ میلادی نیز نام آن به صورت Malik-Kandī ثبت شده است. بنابراین این نام در اواخر قاجار و آغاز پهلوی کاملاً شناختهشده بوده است.
دربارهٔ معنی «ملککندی» معمولاً «آبادی یا روستای مَلِک» گفته میشود؛ «کند/کندی» در نامهای جغرافیایی آذربایجان به معنی آبادی و روستاست. اما اینکه «مَلِک» دقیقاً نام یک ارباب مشخص بوده، به شاه اشاره داشته یا از مالکیت زمین آمده، هنوز بهطور قطعی روشن نیست.
در برخی نوشتههای اینترنتی نامهایی مانند گنزک، جنزا، پارتگان و... بهعنوان «نامهای باستانی ملکان» معرفی شدهاند؛ این ادعا را نباید بدون توضیح پذیرفت.
شهر باستانی گَنزَک (Ganzak/Gazaca) واقعاً وجود داشته و از مراکز بسیار مهم آتورپاتکان بوده است. دانشنامهٔ ایرانیکا میگوید گروهی از پژوهشگران، بهویژه مینورسکی، جای آن را با ویرانههایی نزدیک لیلان در دشت میاندوآب تطبیق دادهاند.
این نکته جالب است، زیرا لیلان تا چندی پیش در محدودهٔ شهرستان ملکان قرار داشت؛ ولی از این نمیتوان نتیجه گرفت که:
«شهر امروزی ملکان همان گنزک باستانی است.»
این دو نقطه یکی نیستند و حتی دربارهٔ مکان دقیق گنزک نیز میان پژوهشگران اختلاف نظر وجود داشته است. بنابراین بهتر است گفته شود پهنهٔ تاریخی پیرامون ملکان و لیلان با یکی از مهمترین مراکز آتورپاتکان ارتباط احتمالی دارد، ولی نام باستانی خودِ شهر ملکان با اطمینان شناخته نشده است.
دربارهٔ بایقوت وضع جالبتر است.
در «فرهنگ جغرافیایی ایران» که اطلاعات میانهٔ سدهٔ چهاردهم خورشیدی را ثبت کرده و سپس وارد لغتنامهٔ دهخدا شده، نام روستا دقیقاً «بایقوت» آمده است:
بایقوت، دهی از دهستان گاودول، بخش مرکزی شهرستان مراغه، با ۹۴۰ تن جمعیت.
یعنی دستکم در منابع جغرافیایی چند دهه پیش، نام همین بایقوت بدون تغییر اساسی ثبت شده است.
اما من در منابع معتبر تاریخی که بررسی کردم، نام دیگری از دوران ساسانی، اشکانی، هخامنشی یا سدههای نخست اسلامی که بتوان آن را با اطمینان همان بایقوت امروزی دانست، پیدا نکردم.
این بدان معنا نیست که خود محل تازه است؛ برعکس، شواهد باستانشناختی اطراف بایقوت بسیار مهماند.
در فهرست آثار ملی منطقه:
پس نکتهٔ بسیار مهم این است:
بایقوت امروزی در پهنهای قرار گرفته که سابقهٔ سکونت انسانی آن بسیار کهن و دستکم تا دوران پیش از تاریخ میرسد؛ اما هنوز مدرکی نداریم که ثابت کند مردم چند هزار سال پیش این آبادی را نیز «بایقوت» مینامیدهاند.
ممکن است آبادی کنونی روی بخشی از یک سکونتگاه کهن یا در کنار آن شکل گرفته باشد و نام آن طی دورههای بعدی تغییر کرده باشد.
صورت Bayqut / Baykut در زبانهای ترکی نیز شناخته شده است. یک فرهنگ دانشگاهی نامهای آذربایجانی برای Bayqut معانی نزدیک به «بزرگ و ارجمند» یا «توانگر و صاحب احترام» آورده است.
ولی برای اینکه بگوییم نام روستای بایقوت دقیقاً از همین واژه ساخته شده، به یک پژوهش ویژهٔ نامشناسی جغرافیایی منطقه نیاز داریم؛ پس فعلاً بهتر است این را یک احتمال زبانشناختی بدانیم، نه نتیجهٔ قطعی.
ملکان:
نام قدیمیِ مستند آن ملککندی / Malik-Kandi است. این نام در اسناد آغاز سدهٔ بیستم و حتی مصوبهٔ رسمی سال ۱۳۳۸ ثبت شده است.
نام باستانی خود شهر ملکان:
فعلاً نام قطعی شناختهشدهای نداریم. نسبت دادن «گنزک» یا «جنزا» مستقیماً به شهر امروزی ملکان اثبات نشده؛ هرچند محل احتمالی گنزک باستانی در نزدیکی لیلان و در همین پهنهٔ تاریخی پیشنهاد شده است.
بایقوت:
نام «بایقوت» دستکم در منابع جغرافیایی قدیمیتر نیز به همین صورت ثبت شده است. برای نام دیگری در دوران باستان سند روشنی پیدا نشده است.
قدمت محل بایقوت:
بسیار مهم است؛ وجود محوطههای ثبتشده از دورهٔ مسسنگی، هزارهٔ دوم پیش از میلاد و دورههای تاریخی نشان میدهد اطراف بایقوت سابقهٔ سکونت بسیار کهنی دارد، حتی اگر نام آن سکونتگاههای باستانی را ندانیم.
پس از نظر تاریخی، دربارهٔ بایقوت بهتر است بگوییم:
«بایقوت آبادیای در یک پهنهٔ بسیار کهن باستانشناختی است؛ ولی هنوز نمیدانیم نام این محل در دوران باستان چه بوده است.»
اگر عکس یا پیوند نقشهٔ قدیمیای که نام ملکان یا بایقوت را روی آن دیدهاید بفرستید، میشود خود نقشه را بررسی کرد و نام، تاریخ چاپ و جای دقیق آبادی را با نقشههای امروزی تطبیق داد.