درود.
ایرانیان باستان در زمینههای گوناگون مهندسی، کشورداری، ارتباطات، نظامیگری و معماری نوآوریهای مهمی داشتند؛ اما برای داوری تاریخی باید میان «اختراع برای نخستین بار در جهان» و «تکامل و بهکارگیری پیشگامانه در مقیاسی بزرگ» فرق گذاشت.
مهمترین نمونهها عبارتاند از:
۱ـ کاریز یا قنات
یکی از استوارترین نمونههای نوآوری ایرانی «کاریز» است؛ سامانهای که آب سفرههای زیرزمینی را بدون پمپ و تنها با نیروی گرانش، گاه از دهها کیلومتر دورتر به آبادی و کشتزار میرساند.
بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، این فناوری احتمالاً در شمالغرب فلات ایران در نیمهٔ نخست هزارهٔ نخست پیش از میلاد پدید آمد و در دورهٔ هخامنشی در سراسر فلات ایران و سپس بیرون از آن گسترش یافت.
کاریز از بزرگترین دستاوردهای مهندسی آب در جهان باستان بود و امکان زندگی و کشاورزی پایدار در بسیاری از مناطق خشک را فراهم کرد.
۲ـ ساخت یک خط ویژه برای زبان پارسی باستان
در آغاز حکومت داریوش بزرگ، خط میخیِ سادهای برای نوشتن پارسی باستان ساخته شد که با خطهای پیچیدهٔ میخی بابلی و ایلامی تفاوت داشت.
بیشتر پژوهشگران معتقدند این خط در آغاز سلطنت داریوش و احتمالاً برای نگارش سنگنبشتهٔ بیستون ساخته یا تکمیل شد.
این خط شمار نسبتاً کمی نشانه داشت و یکی از سادهترین سامانههای میخی جهان باستان بود. خود داریوش نیز در بیستون از نوشتهای «به زبان آریایی» سخن میگوید که به فرمان او فراهم شده است.
پس «خط میخی پارسی باستان» را میتوان یکی از نوآوریهای مشخص دستگاه هخامنشی دانست.
۳ـ شبکهٔ راه شاهی و پست سریع
هخامنشیان نخستین مردمانی نبودند که پیامرسان یا جاده داشتند؛ آشوریان پیش از آنان نیز سامانههایی مشابه داشتند.
اما هخامنشیان این اندیشه را در مقیاس یک شاهنشاهی بسیار بزرگ توسعه دادند.
راه مشهور شوش تا سارد حدود ۲۶۰۰ کیلومتر طول داشت و بر پایهٔ گزارش هرودوت ۱۱۱ ایستگاه در مسیر آن قرار گرفته بود.
اسب و پیک تازه در ایستگاهها آماده بود و پیام به صورت مرحلهبهمرحله منتقل میشد. هرودوت سرعت این پیامرسانان را ستوده است.
این سامانه از نخستین شبکههای منظم و گستردهٔ پست دولتی در جهان بود و بعداً بر حکومتهای پس از هخامنشی تأثیر گذاشت.
۴ـ کشورداری در مقیاس یک شاهنشاهی چندملیتی
هخامنشیان ساتراپی و حکومت ایالتی را از هیچ اختراع نکردند و بسیاری از عناصر اداری آنان پیشینهای در ماد، ایلام، آشور و بابل داشت.
اما در دورهٔ داریوش یک دستگاه بسیار گسترده برای ادارهٔ دهها قوم و سرزمین شکل گرفت:
تقسیم سرزمین به ساتراپیها؛
نظام مالیاتی منظم؛
بازرسی مأموران محلی؛
راههای دولتی؛
ارتباط سریع؛
استانداردهای وزن و اندازه؛
و استفاده از چند زبان در دستگاه حکومت.
اهمیت هخامنشیان بیشتر در «ترکیب و سازماندهی این ابزارها در مقیاسی بیسابقه» بود.
۵ـ سامان پولی و سکهٔ دریک
خود سکه را ایرانیان اختراع نکردند؛ نخستین سکههای شناختهشده پیش از هخامنشیان در لیدی ساخته شده بودند.
اما داریوش یک نظام پولی شاهنشاهی منظم ایجاد کرد و سکههای زرین «دریک» و نقرهای «سیگلوس» را با وزنهای مشخص به گردش درآورد.
دریک چنان اعتبار یافت که در بخش بزرگی از غرب شاهنشاهی و آسیای صغیر نقش معیار زر را پیدا کرد.
پس ادعای «ایرانیان سکه را اختراع کردند» نادرست است، ولی استانداردسازی گستردهٔ پول در یک شاهنشاهی عظیم از دستاوردهای مهم هخامنشی بود.
۶ـ باغ ایرانی و چهارباغ
باغ شاهی پاسارگادِ کوروش از مهمترین نوآوریهای معماری منظر ایران باستان است.
کاوشهای پاسارگاد شبکهای هندسی از جویهای سنگی و فضاهای باغی را نشان دادهاند. دانشنامهٔ ایرانیکا میگوید اگر بازسازی چهارقسمتی این باغ درست باشد، پاسارگاد نخستین نمونهٔ شناختهشدهٔ «چهارباغ» است.
این الگوی تقسیم باغ به بخشهای هندسی بعدها یکی از ویژگیهای اصلی باغ ایرانی شد و از ایران تا هند و دیگر سرزمینها نفوذ کرد.
بنابراین باغ ایرانی فقط کاشت درخت نبود؛ ترکیبی مهندسیشده از آب، هندسه، معماری و طبیعت بود.
۷ـ مهندسی بزرگ آب در شوشتر
سامانهٔ تاریخی آبی شوشتر یکی از برجستهترین نمونههای مهندسی جهان باستان است.
ریشههایی از این طرح به دورهٔ هخامنشی نسبت داده میشود، ولی صورت کامل و بزرگ آن عمدتاً در دورهٔ ساسانی، بهویژه حدود سدهٔ سوم میلادی، شکل گرفت.
این مجموعه شامل کانالهای انحرافی، سد، پلبند، تونل، آسیاب، حوضچه و شبکهٔ آبیاری بود و آب را همزمان برای شهر، کشاورزی، آسیابها و دیگر نیازها به کار میگرفت.
یونسکو آن را نمونهای برجسته از نبوغ مهندسی معرفی کرده است.
البته خود یونسکو نیز تأکید میکند که این سامانه حاصل آمیختن تجربههای ایرانی با دانش ایلامی، میانرودانی، نبطی و رومی بوده است. پس نباید آن را دستاوردی کاملاً جدا از دیگر تمدنهای جهان باستان دانست.
۸ـ سوارهنظام سنگین اشکانی
ایرانیان در تاریخ اسبسواری و جنگ سواره نقش بسیار مهمی داشتند.
در دورهٔ اشکانی، ترکیب دو نیروی نظامی بسیار کارآمد دیده میشود:
سواران تیرانداز سبک؛
و سواران سنگینزره یا «کاتافراکت».
در کاتافراکتها، سوار و گاه خود اسب با زره محافظت میشدند و سوار نیزهٔ سنگین حمل میکرد.
در کنار آنان، تیراندازان اشکانی میتوانستند هنگام عقبنشینی روی اسب برگردند و به دشمن تیراندازی کنند؛ شیوهای که در منابع غربی بعدها به «تیر پارتی» یا Parthian Shot مشهور شد.
دانشنامهٔ ایرانیکا سرزمینهای ایرانی را از مراکز مهم پیشرفت فنون سوارکاری میداند و سوارهنظام سنگین اشکانی را پیشدرآمد سوارهنظام سنگین دورههای بعد میشمارد.
نبرد حران در ۵۳ پیش از میلاد نمونهٔ مشهور کارایی این روش بود؛ سپاه سورنا با حدود ده هزار سوار، ارتش بسیار بزرگتر روم به فرماندهی کراسوس را شکست داد.
۹ـ اتصال نیل به دریای سرخ در زمان داریوش
داریوش بزرگ پروژهٔ آبراهی میان رود نیل و دریای سرخ را تکمیل کرد؛ سنگنبشتههای خود داریوش در نزدیکی مسیر این آبراه نیز باقی ماندهاند.
این پروژه از صفر توسط داریوش اختراع نشده بود و پیش از او فرعون نخو دوم برای ساخت آبراه تلاش کرده بود.
اهمیت کار داریوش در تکمیل و بهرهبرداری از آن بود. طبق سنگنبشتهٔ داریوش، پس از گشایش آبراه کشتیها میتوانستند از مصر به سوی دریای سرخ و قلمروهای شرقی شاهنشاهی حرکت کنند.
در واقع بیش از دو هزار سال پیش، دولت هخامنشی اهمیت پیوند دادن مسیرهای دریایی و بازرگانی مدیترانه، مصر، دریای سرخ و خلیج فارس را دریافته بود.
جمعبندی:
اگر بخواهیم مهمترین زمینههایی را که ایرانیان باستان در آنها نوآور یا بسیار پیشرو بودند نام ببریم، میتوان گفت:
ـ مهندسی آب و کاریز
ـ مدیریت سرزمینهای خشک
ـ شبکههای بزرگ راه و پیامرسانی
ـ کشورداری و ادارهٔ شاهنشاهی چندملیتی
ـ استانداردسازی پول، وزن و مالیات
ـ طراحی باغ و معماری منظر
ـ ساخت خط ویژهٔ پارسی باستان
ـ مهندسی سد، کانال و پلبند
ـ سوارهنظام سنگین و تاکتیکهای جنگ سواره
ـ ایجاد شبکههای بزرگ ارتباطی و بازرگانی زمینی و دریایی
اما چند ادعای مشهور را نیز بهتر است تکرار نکنیم:
«ایرانیان نخستین سکهٔ جهان را ساختند» ــ درست نیست؛ سکه پیش از هخامنشیان در لیدی وجود داشت.
«هخامنشیان پست را از صفر اختراع کردند» ــ دقیق نیست؛ سامانههای پیشین آشوری وجود داشت، ولی هخامنشیان آن را بسیار توسعه دادند.
«استوانهٔ کوروش نخستین منشور حقوق بشر جهان است» ــ عنوانی امروزی و بحثبرانگیز است و بهتر است آن را متن شاهی بابلیِ کوروش با سیاستهای مشخص خود معرفی کنیم.
«جندیشاپور نخستین دانشگاه جهان بود» ــ تعبیر دقیقی نیست؛ جندیشاپور مرکز مهم دانش و پزشکی در دورهٔ ساسانی بود، ولی عنوان «نخستین دانشگاه جهان» پشتوانهٔ تاریخی کافی ندارد.
ارزش تمدن ایران باستان نیازی به چنین اغراقهایی ندارد. کاریز، راههای شاهی، پاسارگاد، بیستون، شوشتر، دستگاه اداری هخامنشی و سوارهنظام اشکانی به خودی خود نشان میدهند ایرانیان باستان در چند زمینه از تمدنهای پیشرو جهان زمان خود بودهاند.
درود.
ایرانیان باستان در زمینههای گوناگون مهندسی، کشورداری، ارتباطات، نظامیگری و معماری نوآوریهای مهمی داشتند؛ اما برای داوری تاریخی باید میان «اختراع برای نخستین بار در جهان» و «تکامل و بهکارگیری پیشگامانه در مقیاسی بزرگ» فرق گذاشت.
مهمترین نمونهها عبارتاند از:
۱ـ کاریز یا قنات
یکی از استوارترین نمونههای نوآوری ایرانی «کاریز» است؛ سامانهای که آب سفرههای زیرزمینی را بدون پمپ و تنها با نیروی گرانش، گاه از دهها کیلومتر دورتر به آبادی و کشتزار میرساند.
بر پایهٔ دانشنامهٔ ایرانیکا، این فناوری احتمالاً در شمالغرب فلات ایران در نیمهٔ نخست هزارهٔ نخست پیش از میلاد پدید آمد و در دورهٔ هخامنشی در سراسر فلات ایران و سپس بیرون از آن گسترش یافت.
کاریز از بزرگترین دستاوردهای مهندسی آب در جهان باستان بود و امکان زندگی و کشاورزی پایدار در بسیاری از مناطق خشک را فراهم کرد.
۲ـ ساخت یک خط ویژه برای زبان پارسی باستان
در آغاز حکومت داریوش بزرگ، خط میخیِ سادهای برای نوشتن پارسی باستان ساخته شد که با خطهای پیچیدهٔ میخی بابلی و ایلامی تفاوت داشت.
بیشتر پژوهشگران معتقدند این خط در آغاز سلطنت داریوش و احتمالاً برای نگارش سنگنبشتهٔ بیستون ساخته یا تکمیل شد.
این خط شمار نسبتاً کمی نشانه داشت و یکی از سادهترین سامانههای میخی جهان باستان بود. خود داریوش نیز در بیستون از نوشتهای «به زبان آریایی» سخن میگوید که به فرمان او فراهم شده است.
پس «خط میخی پارسی باستان» را میتوان یکی از نوآوریهای مشخص دستگاه هخامنشی دانست.
۳ـ شبکهٔ راه شاهی و پست سریع
هخامنشیان نخستین مردمانی نبودند که پیامرسان یا جاده داشتند؛ آشوریان پیش از آنان نیز سامانههایی مشابه داشتند.
اما هخامنشیان این اندیشه را در مقیاس یک شاهنشاهی بسیار بزرگ توسعه دادند.
راه مشهور شوش تا سارد حدود ۲۶۰۰ کیلومتر طول داشت و بر پایهٔ گزارش هرودوت ۱۱۱ ایستگاه در مسیر آن قرار گرفته بود.
اسب و پیک تازه در ایستگاهها آماده بود و پیام به صورت مرحلهبهمرحله منتقل میشد. هرودوت سرعت این پیامرسانان را ستوده است.
این سامانه از نخستین شبکههای منظم و گستردهٔ پست دولتی در جهان بود و بعداً بر حکومتهای پس از هخامنشی تأثیر گذاشت.
۴ـ کشورداری در مقیاس یک شاهنشاهی چندملیتی
هخامنشیان ساتراپی و حکومت ایالتی را از هیچ اختراع نکردند و بسیاری از عناصر اداری آنان پیشینهای در ماد، ایلام، آشور و بابل داشت.
اما در دورهٔ داریوش یک دستگاه بسیار گسترده برای ادارهٔ دهها قوم و سرزمین شکل گرفت:
تقسیم سرزمین به ساتراپیها؛
نظام مالیاتی منظم؛
بازرسی مأموران محلی؛
راههای دولتی؛
ارتباط سریع؛
استانداردهای وزن و اندازه؛
و استفاده از چند زبان در دستگاه حکومت.
اهمیت هخامنشیان بیشتر در «ترکیب و سازماندهی این ابزارها در مقیاسی بیسابقه» بود.
۵ـ سامان پولی و سکهٔ دریک
خود سکه را ایرانیان اختراع نکردند؛ نخستین سکههای شناختهشده پیش از هخامنشیان در لیدی ساخته شده بودند.
اما داریوش یک نظام پولی شاهنشاهی منظم ایجاد کرد و سکههای زرین «دریک» و نقرهای «سیگلوس» را با وزنهای مشخص به گردش درآورد.
دریک چنان اعتبار یافت که در بخش بزرگی از غرب شاهنشاهی و آسیای صغیر نقش معیار زر را پیدا کرد.
پس ادعای «ایرانیان سکه را اختراع کردند» نادرست است، ولی استانداردسازی گستردهٔ پول در یک شاهنشاهی عظیم از دستاوردهای مهم هخامنشی بود.
۶ـ باغ ایرانی و چهارباغ
باغ شاهی پاسارگادِ کوروش از مهمترین نوآوریهای معماری منظر ایران باستان است.
کاوشهای پاسارگاد شبکهای هندسی از جویهای سنگی و فضاهای باغی را نشان دادهاند. دانشنامهٔ ایرانیکا میگوید اگر بازسازی چهارقسمتی این باغ درست باشد، پاسارگاد نخستین نمونهٔ شناختهشدهٔ «چهارباغ» است.
این الگوی تقسیم باغ به بخشهای هندسی بعدها یکی از ویژگیهای اصلی باغ ایرانی شد و از ایران تا هند و دیگر سرزمینها نفوذ کرد.
بنابراین باغ ایرانی فقط کاشت درخت نبود؛ ترکیبی مهندسیشده از آب، هندسه، معماری و طبیعت بود.
۷ـ مهندسی بزرگ آب در شوشتر
سامانهٔ تاریخی آبی شوشتر یکی از برجستهترین نمونههای مهندسی جهان باستان است.
ریشههایی از این طرح به دورهٔ هخامنشی نسبت داده میشود، ولی صورت کامل و بزرگ آن عمدتاً در دورهٔ ساسانی، بهویژه حدود سدهٔ سوم میلادی، شکل گرفت.
این مجموعه شامل کانالهای انحرافی، سد، پلبند، تونل، آسیاب، حوضچه و شبکهٔ آبیاری بود و آب را همزمان برای شهر، کشاورزی، آسیابها و دیگر نیازها به کار میگرفت.
یونسکو آن را نمونهای برجسته از نبوغ مهندسی معرفی کرده است.
البته خود یونسکو نیز تأکید میکند که این سامانه حاصل آمیختن تجربههای ایرانی با دانش ایلامی، میانرودانی، نبطی و رومی بوده است. پس نباید آن را دستاوردی کاملاً جدا از دیگر تمدنهای جهان باستان دانست.
۸ـ سوارهنظام سنگین اشکانی
ایرانیان در تاریخ اسبسواری و جنگ سواره نقش بسیار مهمی داشتند.
در دورهٔ اشکانی، ترکیب دو نیروی نظامی بسیار کارآمد دیده میشود:
سواران تیرانداز سبک؛
و سواران سنگینزره یا «کاتافراکت».
در کاتافراکتها، سوار و گاه خود اسب با زره محافظت میشدند و سوار نیزهٔ سنگین حمل میکرد.
در کنار آنان، تیراندازان اشکانی میتوانستند هنگام عقبنشینی روی اسب برگردند و به دشمن تیراندازی کنند؛ شیوهای که در منابع غربی بعدها به «تیر پارتی» یا Parthian Shot مشهور شد.
دانشنامهٔ ایرانیکا سرزمینهای ایرانی را از مراکز مهم پیشرفت فنون سوارکاری میداند و سوارهنظام سنگین اشکانی را پیشدرآمد سوارهنظام سنگین دورههای بعد میشمارد.
نبرد حران در ۵۳ پیش از میلاد نمونهٔ مشهور کارایی این روش بود؛ سپاه سورنا با حدود ده هزار سوار، ارتش بسیار بزرگتر روم به فرماندهی کراسوس را شکست داد.
۹ـ اتصال نیل به دریای سرخ در زمان داریوش
داریوش بزرگ پروژهٔ آبراهی میان رود نیل و دریای سرخ را تکمیل کرد؛ سنگنبشتههای خود داریوش در نزدیکی مسیر این آبراه نیز باقی ماندهاند.
این پروژه از صفر توسط داریوش اختراع نشده بود و پیش از او فرعون نخو دوم برای ساخت آبراه تلاش کرده بود.
اهمیت کار داریوش در تکمیل و بهرهبرداری از آن بود. طبق سنگنبشتهٔ داریوش، پس از گشایش آبراه کشتیها میتوانستند از مصر به سوی دریای سرخ و قلمروهای شرقی شاهنشاهی حرکت کنند.
در واقع بیش از دو هزار سال پیش، دولت هخامنشی اهمیت پیوند دادن مسیرهای دریایی و بازرگانی مدیترانه، مصر، دریای سرخ و خلیج فارس را دریافته بود.
جمعبندی:
اگر بخواهیم مهمترین زمینههایی را که ایرانیان باستان در آنها نوآور یا بسیار پیشرو بودند نام ببریم، میتوان گفت:
ـ مهندسی آب و کاریز
ـ مدیریت سرزمینهای خشک
ـ شبکههای بزرگ راه و پیامرسانی
ـ کشورداری و ادارهٔ شاهنشاهی چندملیتی
ـ استانداردسازی پول، وزن و مالیات
ـ طراحی باغ و معماری منظر
ـ ساخت خط ویژهٔ پارسی باستان
ـ مهندسی سد، کانال و پلبند
ـ سوارهنظام سنگین و تاکتیکهای جنگ سواره
ـ ایجاد شبکههای بزرگ ارتباطی و بازرگانی زمینی و دریایی
اما چند ادعای مشهور را نیز بهتر است تکرار نکنیم:
«ایرانیان نخستین سکهٔ جهان را ساختند» ــ درست نیست؛ سکه پیش از هخامنشیان در لیدی وجود داشت.
«هخامنشیان پست را از صفر اختراع کردند» ــ دقیق نیست؛ سامانههای پیشین آشوری وجود داشت، ولی هخامنشیان آن را بسیار توسعه دادند.
«استوانهٔ کوروش نخستین منشور حقوق بشر جهان است» ــ عنوانی امروزی و بحثبرانگیز است و بهتر است آن را متن شاهی بابلیِ کوروش با سیاستهای مشخص خود معرفی کنیم.
«جندیشاپور نخستین دانشگاه جهان بود» ــ تعبیر دقیقی نیست؛ جندیشاپور مرکز مهم دانش و پزشکی در دورهٔ ساسانی بود، ولی عنوان «نخستین دانشگاه جهان» پشتوانهٔ تاریخی کافی ندارد.
ارزش تمدن ایران باستان نیازی به چنین اغراقهایی ندارد. کاریز، راههای شاهی، پاسارگاد، بیستون، شوشتر، دستگاه اداری هخامنشی و سوارهنظام اشکانی به خودی خود نشان میدهند ایرانیان باستان در چند زمینه از تمدنهای پیشرو جهان زمان خود بودهاند.